ตำราพิชัยสงคราม
孫子兵法
บทนำ
พิชัยสงคราม (ซุนจื่อปิงฝ่า, 孫子兵法) เป็นตำราสงครามที่เก่าแก่ที่สุด เท่าที่ยังหลงเหลืออยู่ และถูกอ้างอิงมากที่สุด เป็นคำวินิจฉัยสิบสามบท ที่มืออาชีพ กล่าวแก่มืออาชีพ ว่าด้วยกิจการหนึ่งเดียวที่รัฐมิอาจทำผิดพลาดได้ ตามธรรมเนียม เชื่อว่าเป็นผลงานของซุนหวู่ "ซุนวู" แม่ทัพผู้กล่าวกันว่ารับใช้พระเจ้าเหอหลี่แห่งแคว้น อู๋ในปลายศตวรรษที่หกก่อนคริสตกาล นักประวัติศาสตร์ซือหม่าเชียนบันทึกชีวประวัติเขาไว้ แต่หลักฐานยุคแรกสุดกลับเงียบงัน และการศึกษาสมัยใหม่อ่านตัวบทนี้ว่าเป็นผลผลิตของ ยุคจ้านกว๋อ (รัฐศึก) ที่ประพันธ์ขึ้นในศตวรรษที่ห้าก่อนคริสตกาลและก่อร่างโดยสำนักคิด มากกว่ามือเดียว หนังสือที่มันคล้ายที่สุดคือหนังสือที่มันสร้างขึ้นเอง ตำราพิชัยสงคราม จีนรุ่นหลังทุกเล่มล้วนโต้แย้งกับมัน และศัพท์ของมัน — ฝ่ายตรงกับฝ่ายแปลก ความว่าง กับความแน่น เก้าชนิดของภูมิประเทศ — ก็กลายเป็นคลังคำถาวรของความคิดเชิงยุทธศาสตร์ ในเอเชียตะวันออก และในที่สุดก็แผ่ไปไกลกว่านั้น
สิ่งที่ตำราเล่มนี้สอนมิใช่การรบ แต่คือการหลีกเลี่ยงความสูญเปล่า ความเข้มงวดอันเลื่องชื่อ ของมัน — สงครามคือกิจใหญ่ของรัฐ สงครามคือทางแห่งการลวงทั้งมวล ที่ยอดเยี่ยม ในบรรดายอดเยี่ยมคือการทำให้ข้าศึกยอมสยบโดยไม่ต้องรบ — ล้วนเป็นส่วนของข้อโต้แย้ง เดียวที่ดำเนินต่อเนื่อง คือว่าชัยชนะเป็นเรื่องของการคำนวณก่อนที่จะเป็นเรื่องของความกล้า ว่าต้นทุนของสงครามทบทวีขึ้น และว่าแม่ทัพที่เก่งกาจที่สุดคือผู้ที่ชนะก่อนแล้วจึงรบ เสียงของมันสั้น ไม่มีการลดหย่อน และไร้เครื่องประดับ — เงื่อนไข แล้วผลลัพธ์ การเปรียบ เทียบ แล้วคำวินิจฉัย — และการแปลฉบับนี้พยายามรักษาความหนักแน่นนั้นไว้โดยไม่พาเข้าสู่ ความขรึมขลังแบบคัมภีร์
การแปลนี้แปลจากตัวบทภาษาจีนโบราณโดยตรง (ฉบับ Project Gutenberg #23864 อักษร ตัวเต็ม) มิได้ผ่านภาษาอังกฤษหรือภาษาใดเป็นตัวกลาง ตัวบทฉบับนี้มีคำแปรบางแห่งที่รู้จัก กันดีเทียบกับฉบับรับสืบทอดอื่น (เช่น 百戰不貽 แทน 百戰不殆 ในบทที่สาม 泛地 แทน 圮地 ในบทที่แปดและสิบเอ็ด 熟 แทน 孰 ในบทที่ห้า) การแปลถือตามคำอ่านมาตรฐานที่ รับสืบทอดกันมา ศัพท์ประจำถิ่น — ความได้เปรียบเชิงยุทธ์ (勢) ฝ่ายตรงและฝ่ายแปลก (正/奇) เก้าแดน หน่วยระยะทาง "ลี้" ที่มีน้ำหนักในการคำนวณการเดินทัพ — คงไว้อย่าง สม่ำเสมอตลอดทั้งเล่ม โดยมีคำอธิบายอยู่ในเครื่องประกอบท้ายเล่ม มิใช่ในตัวเนื้อความ
ซุนวูกล่าวว่า สงครามคือกิจใหญ่ของรัฐ เป็นแดนแห่งความเป็นและความตาย เป็นทางแห่งความอยู่รอดและความพินาศ จึงมิอาจไม่พิเคราะห์
孫子曰：兵者，國之大事，死生之地，存亡之道，不可不察也。
เพราะฉะนั้นจงวัดสงครามด้วยห้าปัจจัย เปรียบเทียบด้วยการคำนวณ และค้นหาความจริงแท้ของมัน หนึ่งคืออิทธิพลทางธรรม สองคือฟ้า สามคือพื้นดิน สี่คือแม่ทัพ ห้าคือระเบียบวิธี
故經之以五事，校之以計，而索其情：一曰道，二曰天，三曰地，四曰將，五曰法。
อิทธิพลทางธรรมคือสิ่งที่ทำให้ราษฎรมีใจต้องกันกับผู้ปกครอง จนพร้อมตายกับเขา พร้อมอยู่กับเขา และไม่หวั่นเกรงภยันตราย ฟ้าคือมืดและสว่าง หนาวและร้อน การกำหนดของฤดูกาล พื้นดินคือไกลและใกล้ ชันและราบ กว้างและแคบ ตายและเป็น แม่ทัพคือปัญญา ความสัตย์ ความเมตตา ความกล้า และความเข้มงวด ระเบียบวิธีคือการแบ่งกองและลำดับชั้น ทางแห่งขุนนาง และการควบคุมเสบียง ห้าประการนี้แม่ทัพทุกคนย่อมเคยได้ยิน ผู้รู้จักมันย่อมชนะ ผู้ไม่รู้จักมันย่อมไม่ชนะ
道者，令民與上同意，可與之死，可與之生，而不畏危也；天者，陰陽、寒暑、時制也；地者，遠近、險易、廣狹、死生也；將者，智、信、仁、勇、嚴也；法者，曲制、官道、主用也。凡此五者，將莫不聞，知之者勝，不知者不勝。
เพราะฉะนั้นจงเปรียบเทียบด้วยการคำนวณ และค้นหาความจริงแท้ จงถามว่า ผู้ปกครองฝ่ายใดมีอิทธิพลทางธรรม แม่ทัพฝ่ายใดมีความสามารถ ฝ่ายใดได้ฟ้าและพื้นดิน กฎและคำสั่งของฝ่ายใดได้รับการปฏิบัติ ไพร่พลของฝ่ายใดแข็งแกร่งกว่า ทหารและนายของฝ่ายใดฝึกปรือดีกว่า รางวัลและโทษของฝ่ายใดแจ่มชัดกว่า ด้วยสิ่งเหล่านี้ข้าพเจ้าจึงรู้ว่าฝ่ายใดชนะฝ่ายใดแพ้
故校之以計，而索其情，曰：主孰有道？將孰有能？天地孰得？法令孰行？兵眾孰強？士卒孰練？賞罰孰明？吾以此知勝負矣。
แม่ทัพที่เชื่อฟังการคำนวณของข้าพเจ้า หากได้ใช้ย่อมชนะแน่ จงเก็บเขาไว้ แม่ทัพที่ไม่เชื่อฟังการคำนวณของข้าพเจ้า หากได้ใช้ย่อมแพ้แน่ จงปลดเขาเสีย
將聽吾計，用之必勝，留之；將不聽吾計，用之必敗，去之。
เมื่อประโยชน์จากการคำนวณเป็นที่ยอมรับแล้ว จงสร้างความได้เปรียบเชิงยุทธ์ขึ้นเพื่อเสริมภายนอก ความได้เปรียบเชิงยุทธ์คือการกุมอำนาจไว้ตามประโยชน์ที่พึงได้
計利以聽，乃為之勢，以佐其外。勢者，因利而制權也。
สงครามคือทางแห่งการลวง เพราะฉะนั้นเมื่อสามารถ จงแสดงว่าไม่สามารถ เมื่อจะใช้กำลัง จงแสดงว่าไม่ใช้ เมื่ออยู่ใกล้ จงแสดงว่าอยู่ไกล เมื่ออยู่ไกล จงแสดงว่าอยู่ใกล้ ล่อด้วยประโยชน์ ตีเมื่อระส่ำระสาย ระวังเมื่อเขาแน่น หลบเมื่อเขาแข็ง ยั่วให้เขาโกรธ ทำตัวต่ำให้เขาเย่อหยิ่ง เมื่อเขาสบายให้เขาเหนื่อยล้า เมื่อเขาสามัคคีให้เขาแตกร้าว จู่โจมที่ซึ่งเขาไม่ระวัง ออกที่ซึ่งเขาไม่คาดคิด นี่คือชัยชนะของนักการทหาร ซึ่งมิอาจถ่ายทอดล่วงหน้าได้
兵者，詭道也。故能而示之不能，用而示之不用，近而示之遠，遠而示之近。利而誘之，亂而取之，實而備之，強而避之，怒而撓之，卑而驕之，佚而勞之，親而離之，攻其無備，出其不意。此兵家之勝，不可先傳也。
ผู้ที่คำนวณในหอบูชาก่อนรบแล้วมีทีท่าจะชนะ ย่อมเป็นเพราะได้แต้มมาก ผู้ที่คำนวณในหอบูชาก่อนรบแล้วมีทีท่าจะไม่ชนะ ย่อมเป็นเพราะได้แต้มน้อย แต้มมากย่อมชนะ แต้มน้อยย่อมไม่ชนะ แล้วไม่มีแต้มเลยจะเป็นอย่างไร ข้าพเจ้ามองด้วยหลักนี้ ก็เห็นแพ้ชนะได้แล้ว
夫未戰而廟算勝者，得算多也；未戰而廟算不勝者，得算少也。多算勝，少算不勝，而況無算乎！吾以此觀之，勝負見矣。
ซุนวูกล่าวว่า โดยหลักของการใช้กำลังทหารนั้น รถศึกเร็วพันคัน รถหุ้มเกราะพันคัน ทหารสวมเกราะแสนนาย ลำเลียงเสบียงไกลพันลี้ ค่าใช้จ่ายทั้งในและนอก ค่าเลี้ยงดูทูตและแขก ค่าน้ำยางและกาว ค่าบำรุงรถและเกราะ วันหนึ่งสิ้นทองพันชั่ง เมื่อนั้นกองทัพแสนนายจึงยกได้
孫子曰：凡用兵之法，馳車千駟，革車千乘，帶甲十萬，千里饋糧。則內外之費，賓客之用，膠漆之材，車甲之奉，日費千金，然後十萬之師舉矣。
เมื่อใช้กำลังรบ ย่อมถือเอาชัยชนะเป็นสำคัญ หากยืดเยื้อ อาวุธก็ทื่อ ขวัญก็บั่น หากเข้าตีเมือง กำลังก็หมดสิ้น หากตากทัพไว้นาน ทรัพย์รัฐก็ไม่พอ เมื่ออาวุธทื่อ ขวัญบั่น กำลังหมด ทรัพย์สิ้น เหล่าเจ้าประเทศราชก็จะฉวยความอ่อนแอนั้นลุกขึ้น แม้มีผู้มีปัญญา ก็มิอาจแก้ไขผลที่ตามมาให้ดีได้ เพราะฉะนั้นในการสงคราม เราได้ยินแต่ความเร็วอย่างหยาบ ยังมิเคยเห็นความประณีตที่ยืดเยื้อ สงครามยืดเยื้อแล้วเป็นคุณแก่รัฐนั้น ยังไม่เคยมี เพราะฉะนั้นผู้ที่ไม่รู้แจ้งภัยของการใช้กำลังทหารครบถ้วน ก็มิอาจรู้แจ้งประโยชน์ของการใช้กำลังทหารครบถ้วนได้
其用戰也，貴勝，久則鈍兵挫銳，攻城則力屈，久暴師則國用不足。夫鈍兵挫銳，屈力殫貨，則諸侯乘其弊而起，雖有智者，不能善其後矣。故兵聞拙速，未睹巧之久也。夫兵久而國利者，未之有也。故不盡知用兵之害者，則不能盡知用兵之利也。
ผู้ชำนาญใช้กำลังทหาร ย่อมไม่เกณฑ์ไพร่ซ้ำสอง ไม่ขนเสบียงสามเที่ยว เอาเครื่องใช้จากรัฐของตน แต่อาศัยเสบียงจากข้าศึก กองทัพจึงมีอาหารพอ รัฐยากจนเพราะกองทัพก็เพราะการขนส่งไกล การขนส่งไกลทำให้ราษฎรยากจน ผู้ที่อยู่ใกล้กองทัพย่อมขายของแพง การขายแพงทำให้ราษฎรสิ้นเนื้อประดาตัว เมื่อทรัพย์สิ้นก็เร่งเกณฑ์แรงงานตามหมู่บ้าน กำลังหมดทรัพย์สิ้น ทุ่งกลางเมืองก็ว่างเปล่าเพราะครัวเรือน ค่าใช้จ่ายของราษฎรหายไปเจ็ดในสิบ ค่าใช้จ่ายของหลวง ทั้งรถที่พังกองทัพที่ล้า เกราะหมวกลูกธนูหน้าไม้ ทวนโล่หอกกำบัง โคเทียมและเกวียนใหญ่ หายไปหกในสิบ
善用兵者，役不再籍，糧不三載，取用於國，因糧於敵，故軍食可足也。國之貧於師者遠輸，遠輸則百姓貧；近於師者貴賣，貴賣則百姓竭，財竭則急於丘役。力屈財殫，中原內虛於家，百姓之費，十去其七；公家之費，破軍罷馬，甲胄矢弩，戟楯矛櫓，丘牛大車，十去其六。
เพราะฉะนั้นแม่ทัพผู้มีปัญญา ย่อมมุ่งหาอาหารจากข้าศึก กินเสบียงข้าศึกหนึ่งจง เท่ากับของเรายี่สิบจง กินฟางข้าศึกหนึ่งชั่ง เท่ากับของเรายี่สิบชั่ง เพราะฉะนั้นสิ่งที่ทำให้ฆ่าข้าศึกได้คือความโกรธ สิ่งที่ทำให้ยึดของข้าศึกได้คือรางวัล เพราะฉะนั้นในการรบด้วยรถ ผู้ที่ยึดรถได้ตั้งแต่สิบคันขึ้นไป จงให้รางวัลแก่ผู้ยึดได้คนแรก และเปลี่ยนธงบนรถนั้น เอารถของข้าศึกมาปนใช้ ปฏิบัติต่อทหารที่จับได้ด้วยดีและเลี้ยงดูไว้ นี่เรียกว่าชนะข้าศึกแล้วยิ่งเข้มแข็งขึ้น
故智將務食於敵，食敵一鍾，當吾二十鍾；萁稈一石，當吾二十石。故殺敵者，怒也；取敵之利者，貨也。故車戰，得車十乘以上，賞其先得者，而更其旌旗。車雜而乘之，卒善而養之，是謂勝敵而益強。
เพราะฉะนั้นการสงครามย่อมถือเอาชัยชนะเป็นสำคัญ มิใช่ถือเอาความยืดเยื้อ เพราะฉะนั้นแม่ทัพผู้รู้เรื่องสงคราม คือผู้กุมชะตากรรมของราษฎร เป็นผู้ชี้ความมั่นคงหรือภัยของรัฐ
故兵貴勝，不貴久。故知兵之將，民之司命。國家安危之主也。
ซุนวูกล่าวว่า โดยหลักของการใช้กำลังทหารนั้น ยึดรัฐข้าศึกไว้ทั้งรัฐเป็นชั้นเอก ตีรัฐให้แตกเป็นรอง ยึดกองทัพไว้ทั้งกองเป็นชั้นเอก ตีกองทัพให้แตกเป็นรอง ยึดกรมไว้ทั้งกรมเป็นชั้นเอก ตีกรมให้แตกเป็นรอง ยึดกองร้อยไว้ทั้งกองเป็นชั้นเอก ตีกองร้อยให้แตกเป็นรอง ยึดหมู่ไว้ทั้งหมู่เป็นชั้นเอก ตีหมู่ให้แตกเป็นรอง เพราะฉะนั้นรบร้อยครั้งชนะร้อยครั้ง มิใช่ยอดเยี่ยมในบรรดายอดเยี่ยม การทำให้ข้าศึกยอมสยบโดยไม่ต้องรบต่างหาก จึงเป็นยอดเยี่ยมในบรรดายอดเยี่ยม
孫子曰：凡用兵之法，全國為上，破國次之；全軍為上，破軍次之；全旅為上，破旅次之；全卒為上，破卒次之；全伍為上，破伍次之。是故百戰百勝，非善之善者也；不戰而屈人之兵，善之善者也。
เพราะฉะนั้นการใช้กำลังชั้นสูงสุดคือตีที่แผนการ รองลงมาคือตีที่พันธมิตร รองลงมาอีกคือตีที่กำลังทหาร ต่ำที่สุดคือเข้าตีเมือง วิธีเข้าตีเมืองนั้นเป็นเรื่องจำเป็นสุดวิสัย สร้างโล่ใหญ่และรถหุ้ม เตรียมเครื่องกล ใช้เวลาสามเดือนจึงเสร็จ ก่อเนินดินประชิดกำแพง ต้องอีกสามเดือนจึงแล้ว แม่ทัพที่ทนความโกรธไม่ไหว สั่งให้ทหารปีนกำแพงดังมดตอม ทหารตายไปหนึ่งในสาม แต่เมืองก็ยังตีไม่แตก นี่คือมหันตภัยของการเข้าตีเมือง
故上兵伐謀，其次伐交，其次伐兵，其下攻城。攻城之法，為不得已。修櫓轒轀，具器械，三月而後成；距闉，又三月而後已。將不勝其忿，而蟻附之，殺士三分之一，而城不拔者，此攻之災也。
เพราะฉะนั้นผู้ชำนาญใช้กำลังทหาร ทำให้ทหารข้าศึกยอมสยบโดยไม่ต้องรบ ยึดเมืองข้าศึกได้โดยไม่ต้องเข้าตี ล้มรัฐข้าศึกได้โดยไม่ต้องยืดเยื้อ ต้องชิงชัยในใต้หล้าด้วยการยึดไว้ทั้งหมด กำลังทหารจึงไม่ทื่อและได้ประโยชน์ครบถ้วน นี่คือหลักของการตีด้วยแผนการ
故善用兵者，屈人之兵，而非戰也，拔人之城而非攻也，毀人之國而非久也，必以全爭於天下，故兵不頓而利可全，此謀攻之法也。
เพราะฉะนั้นหลักของการใช้กำลังทหาร มากกว่าสิบเท่าจงล้อมไว้ มากกว่าห้าเท่าจงเข้าตี มากกว่าสองเท่าจงแบ่งกำลังเขา เท่ากันก็สามารถรบ น้อยกว่าก็สามารถถอย เทียบไม่ติดก็สามารถหลบ เพราะฉะนั้นกำลังน้อยที่ดื้อรั้นยืนหยัด ย่อมตกเป็นเชลยของกำลังใหญ่
故用兵之法，十則圍之，五則攻之，倍則分之，敵則能戰之，少則能逃之，不若則能避之。故小敵之堅，大敵之擒也。
แม่ทัพนั้นคือค้ำจุนของรัฐ ค้ำจุนแนบสนิทรัฐย่อมเข้มแข็ง ค้ำจุนมีรอยร้าวรัฐย่อมอ่อนแอ เพราะฉะนั้นเหตุที่เจ้าเมืองสร้างภัยแก่กองทัพมีสามประการ คือไม่รู้ว่ากองทัพยกไม่ได้แล้วสั่งให้ยก ไม่รู้ว่ากองทัพถอยไม่ได้แล้วสั่งให้ถอย นี่เรียกว่าผูกมัดกองทัพ คือไม่รู้กิจของสามกองทัพแต่เข้าไปร่วมบริหารสามกองทัพ ทหารก็สับสน คือไม่รู้การชั่งอำนาจของสามกองทัพแต่เข้าไปร่วมบัญชาการสามกองทัพ ทหารก็ระแวงสงสัย เมื่อสามกองทัพทั้งสับสนและระแวง ภัยจากเหล่าเจ้าประเทศราชก็มาถึง นี่เรียกว่าทำให้ทัพวุ่นวายและชักนำชัยชนะไปให้ข้าศึก
夫將者，國之輔也。輔周則國必強，輔隙則國必弱。故君之所以患於軍者三：不知軍之不可以進而謂之進，不知軍之不可以退而謂之退，是謂縻軍；不知三軍之事，而同三軍之政，則軍士惑矣；不知三軍之權，而同三軍之任，則軍士疑矣。三軍既惑且疑，則諸侯之難至矣。是謂亂軍引勝。
เพราะฉะนั้นการรู้ชัยชนะมีห้าประการ รู้ว่าเมื่อใดรบได้เมื่อใดรบไม่ได้ ย่อมชนะ รู้จักใช้กำลังมากและน้อย ย่อมชนะ บนล่างมีใจปรารถนาต้องกัน ย่อมชนะ ใช้ความพร้อมรอความไม่พร้อม ย่อมชนะ แม่ทัพมีความสามารถและเจ้าเมืองไม่เข้ามาก้าวก่าย ย่อมชนะ ห้าประการนี้คือทางแห่งการรู้ชัยชนะ
故知勝有五：知可以戰與不可以戰者，勝。識眾寡之用者，勝。上下同欲者，勝。以虞待不虞者，勝。將能而君不御者，勝。此五者，知勝之道也。
เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า รู้เขารู้เรา รบร้อยครั้งไม่พลาด ไม่รู้เขาแต่รู้เรา ชนะครั้งแพ้ครั้ง ไม่รู้เขาไม่รู้เรา รบทุกครั้งย่อมแพ้แน่
故曰：知己知彼，百戰不貽；不知彼而知己，一勝一負；不知彼不知己，每戰必敗。
ซุนวูกล่าวว่า ผู้ชำนาญการรบแต่โบราณ ก่อนอื่นทำตนให้เอาชนะไม่ได้ เพื่อรอคอยจังหวะที่เอาชนะข้าศึกได้ การเอาชนะไม่ได้อยู่ที่ตัวเรา การเอาชนะได้อยู่ที่ข้าศึก เพราะฉะนั้นผู้ชำนาญการรบ สามารถทำตนให้เอาชนะไม่ได้ แต่ไม่อาจบังคับให้ข้าศึกเอาชนะได้แน่ เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า ชัยชนะอาจรู้ได้ แต่ไม่อาจบังคับให้เกิด
孫子曰：昔之善戰者，先為不可勝，以待敵之可勝。不可勝在己，可勝在敵。故善戰者，能為不可勝，不能使敵必可勝。故曰：勝可知，而不可為。
การเอาชนะไม่ได้คือการตั้งรับ การเอาชนะได้คือการเข้าตี ตั้งรับเพราะกำลังไม่พอ เข้าตีเพราะกำลังเหลือเฟือ ผู้ชำนาญตั้งรับ ซ่อนตัวใต้เก้าชั้นแห่งพื้นดิน ผู้ชำนาญเข้าตี เคลื่อนไหวเหนือเก้าชั้นแห่งฟ้า จึงสามารถรักษาตนและชนะได้อย่างสมบูรณ์
不可勝者，守也；可勝者，攻也。守則不足，攻則有餘。善守者，藏於九地之下，善攻者，動於九天之上，故能自保而全勝也。
เห็นชัยชนะได้ไม่เกินกว่าที่คนทั่วไปเห็น มิใช่ยอดเยี่ยมในบรรดายอดเยี่ยม รบชนะแล้วใต้หล้าสรรเสริญว่าดี ก็มิใช่ยอดเยี่ยมในบรรดายอดเยี่ยม เพราะยกขนอ่อนฤดูใบไม้ร่วงไม่นับว่ามีแรงมาก เห็นดวงตะวันดวงจันทร์ไม่นับว่าตาแจ่ม ได้ยินเสียงฟ้าคำรามไม่นับว่าหูไว ผู้ชำนาญการรบแต่โบราณ ชนะในที่ซึ่งชนะได้ง่าย เพราะฉะนั้นชัยชนะของผู้ชำนาญการรบ ไม่มีชื่อเสียงในทางปัญญา ไม่มีความชอบในทางความกล้า ชัยชนะในการรบของเขาจึงไม่ผิดพลาด ที่ไม่ผิดพลาดก็เพราะสิ่งที่เขาวางไว้ชนะแน่ เป็นการเอาชนะผู้ที่พ่ายแพ้อยู่แล้ว เพราะฉะนั้นผู้ชำนาญการรบ ก่อนอื่นตั้งตนอยู่ในที่ซึ่งไม่พ่ายแพ้ แล้วไม่พลาดจังหวะที่ข้าศึกพ่ายแพ้ เพราะฉะนั้นกองทัพที่ชนะย่อมชนะก่อนแล้วจึงหาทางรบ กองทัพที่แพ้ย่อมรบก่อนแล้วจึงหาทางชนะ ผู้ชำนาญใช้กำลังทหาร บำเพ็ญทางแห่งธรรมและรักษาระเบียบวิธี จึงสามารถกำหนดแพ้ชนะได้
見勝不過眾人之所知，非善之善者也；戰勝而天下曰善，非善之善者也。故舉秋毫不為多力，見日月不為明目，聞雷霆不為聰耳。古之善戰者，勝於易勝者也。故善戰者之勝也，無智名，無勇功，故其戰勝不忒。不忒者，其所措必勝，勝已敗者也。故善戰者，先立於不敗之地，而不失敵之敗也。是故勝兵先勝，而後求戰，敗兵先戰而後求勝。善用兵者，修道而保法，故能為勝敗之政。
หลักพิชัยสงคราม หนึ่งคือการวัด สองคือการประมาณ สามคือการคำนวณ สี่คือการชั่งเทียบ ห้าคือชัยชนะ พื้นดินก่อให้เกิดการวัด การวัดก่อให้เกิดการประมาณ การประมาณก่อให้เกิดการคำนวณ การคำนวณก่อให้เกิดการชั่งเทียบ การชั่งเทียบก่อให้เกิดชัยชนะ เพราะฉะนั้นกองทัพที่ชนะเปรียบดั่งเอาน้ำหนักหนึ่งอี้ชั่งกับหนึ่งจู กองทัพที่แพ้เปรียบดั่งเอาหนึ่งจูชั่งกับหนึ่งอี้ การรบของผู้ชนะ เปรียบดั่งปล่อยน้ำที่กักไว้ให้ทะลักลงหุบเหวลึกพันวา นั่นคือรูปลักษณ์แห่งกำลัง
兵法：一曰度，二曰量，三曰數，四曰稱，五曰勝。地生度，度生量，量生數，數生稱，稱生勝。故勝兵若以鎰稱銖，敗兵若以銖稱鎰。勝者之戰，若決積水於千仞之谿者，形也。
ซุนวูกล่าวว่า การบัญชาการคนหมู่มากเหมือนบัญชาการคนหมู่น้อย อยู่ที่การแบ่งจำนวน การบังคับให้คนหมู่มากรบเหมือนคนหมู่น้อยรบ อยู่ที่สัญญาณรูปและนาม การทำให้ไพร่พลของสามกองทัพรับการปะทะของข้าศึกได้โดยไม่พ่าย อยู่ที่การใช้ฝ่ายแปลกและฝ่ายตรง การใช้กำลังกระทบข้าศึกดั่งเอาหินบดขว้างไข่ อยู่ที่ความว่างและความแน่น
孫子曰：凡治眾如治寡，分數是也；鬥眾如鬥寡，形名是也；三軍之眾，可使必受敵而無敗者，奇正是也；兵之所加，如以碫投卵者，虛實是也。
โดยทั่วไปในการรบ ใช้ฝ่ายตรงเข้าประจัน ใช้ฝ่ายแปลกเข้าชนะ เพราะฉะนั้นผู้ชำนาญออกฝ่ายแปลก ย่อมไม่รู้จบดั่งฟ้าและดิน ไม่เหือดแห้งดั่งแม่น้ำและทะเล จบแล้วเริ่มใหม่ ดั่งดวงตะวันดวงจันทร์ ตายแล้วเกิดใหม่ ดั่งสี่ฤดูกาล เสียงมีไม่เกินห้า แต่ความผันแปรของห้าเสียง ฟังไม่รู้จบ สีมีไม่เกินห้า แต่ความผันแปรของห้าสี ดูไม่รู้จบ รสมีไม่เกินห้า แต่ความผันแปรของห้ารส ลิ้มไม่รู้จบ กำลังในการรบมีไม่เกินฝ่ายแปลกและฝ่ายตรง แต่ความผันแปรของฝ่ายแปลกและฝ่ายตรง ค้นไม่รู้จบ ฝ่ายแปลกและฝ่ายตรงก่อกำเนิดกันและกัน ดั่งวงกลมที่ไร้ปลาย ใครเล่าจะค้นจนถึงที่สุดได้
凡戰者，以正合，以奇勝。故善出奇者，無窮如天地，不竭如江海。終而複始，日月是也。死而復生，四時是也。聲不過五，五聲之變，不可勝聽也；色不過五，五色之變，不可勝觀也；味不過五，五味之變，不可勝嘗也；戰勢，不過奇正，奇正之變，不可勝窮也。奇正相生，如循環之無端，熟能窮之哉？
ความเชี่ยวกรากของน้ำที่พัดพาก้อนหินให้ลอยได้ นั่นคือกำลังของตำแหน่ง ความรวดเร็วของนกเหยี่ยวที่ฉีกเหยื่อให้ขาดสะบั้นได้ นั่นคือจังหวะ เพราะฉะนั้นผู้ชำนาญการรบ กำลังของตำแหน่งย่อมพลุ่งพล่าน จังหวะย่อมสั้นกระชั้น กำลังของตำแหน่งเหมือนหน้าไม้ที่ง้างเต็มที่ จังหวะเหมือนการลั่นไก
激水之疾，至於漂石者，勢也；鷙鳥之疾，至於毀折者，節也。是故善戰者，其勢險，其節短。勢如張弩，節如發機。
ในความสับสนอลหม่านของการรบที่วุ่นวาย ต้องทำให้ตนไม่วุ่นวายได้ ในความมัวสลัวขุ่นมน แม้รูปทัพวนเป็นวงก็ต้องทำให้ไม่พ่ายได้ ความวุ่นวายเกิดจากความมีระเบียบ ความขลาดเกิดจากความกล้า ความอ่อนแอเกิดจากความเข้มแข็ง ระเบียบและวุ่นวายอยู่ที่การจัดจำนวน กล้าและขลาดอยู่ที่กำลังของตำแหน่ง เข้มแข็งและอ่อนแออยู่ที่รูปลักษณ์ เพราะฉะนั้นผู้ชำนาญขับเคลื่อนข้าศึก แสดงรูปให้เห็น ข้าศึกย่อมคล้อยตาม ยื่นสิ่งล่อให้ ข้าศึกย่อมคว้าเอา ใช้ประโยชน์ล่อให้เคลื่อน แล้วใช้กำลังหลักรอรับ
紛紛紜紜，鬥亂而不可亂也；渾渾沌沌，形圓而不可敗也。亂生於治，怯生於勇，弱生於強。治亂，數也；勇怯，勢也；強弱，形也。故善動敵者，形之，敵必從之；予之，敵必取之。以利動之，以卒待之。
เพราะฉะนั้นผู้ชำนาญการรบ ย่อมหาชัยชนะจากกำลังของตำแหน่ง มิใช่เรียกร้องจากตัวคน จึงสามารถเลือกคนและมอบหมายให้อาศัยกำลังของตำแหน่ง ผู้ที่อาศัยกำลังของตำแหน่ง เมื่อให้คนรบ เปรียบดั่งกลิ้งท่อนไม้และก้อนหิน ธรรมชาติของไม้และหิน วางบนที่ราบก็นิ่ง วางบนที่ชันก็เคลื่อน เป็นเหลี่ยมก็หยุด เป็นทรงกลมก็กลิ้ง เพราะฉะนั้นกำลังของตำแหน่งที่ผู้ชำนาญบังคับคนให้รบ เปรียบดั่งกลิ้งก้อนหินกลมลงจากภูเขาสูงพันวา นั่นคือกำลังของตำแหน่ง
故善戰者，求之於勢，不責於人；故能擇人而任勢。任勢者，其戰人也，如轉木石。木石之性，安則靜，危則動，方則止，圓則行。故善戰人之勢，如轉圓石於千仞之山者，勢也。
ซุนวูกล่าวว่า ผู้ที่ถึงสมรภูมิก่อนแล้วรอข้าศึกย่อมสบาย ผู้ที่ถึงสมรภูมิทีหลังแล้วรีบเข้ารบย่อมเหนื่อยล้า
孫子曰：凡先處戰地而待敵者佚，後處戰地而趨戰者勞。
เพราะฉะนั้นผู้ชำนาญการรบ ย่อมชักนำข้าศึกได้แต่ไม่ถูกข้าศึกชักนำ ที่ทำให้ข้าศึกมาเองได้ก็เพราะล่อด้วยประโยชน์ ที่ทำให้ข้าศึกมาไม่ได้ก็เพราะขู่ด้วยภัย เพราะฉะนั้นเมื่อข้าศึกสบายจงทำให้เขาเหนื่อย เมื่อเขาอิ่มจงทำให้เขาหิว เมื่อเขานิ่งจงทำให้เขาเคลื่อน ออกไปยังที่ซึ่งเขาต้องรีบไปช่วย รีบไปยังที่ซึ่งเขาไม่คาดคิด เดินทางพันลี้โดยไม่เหนื่อยก็เพราะเดินในแดนที่ไม่มีคน เข้าตีแล้วยึดได้แน่ก็เพราะตีที่ซึ่งเขาไม่ป้องกัน ตั้งรับแล้วมั่นคงแน่ก็เพราะรับในที่ซึ่งเขาไม่เข้าตี
故善戰者，致人而不致於人。能使敵人自至者，利之也；能使敵人不得至者，害之也。故敵佚能勞之，飽能饑之，安能動之。出其所必趨，趨其所不意。行千里而不勞者，行於無人之地也；攻而必取者，攻其所不守也。守而必固者，守其所不攻也。
เพราะฉะนั้นผู้ชำนาญเข้าตี ข้าศึกไม่รู้ว่าจะรับที่ใด ผู้ชำนาญตั้งรับ ข้าศึกไม่รู้ว่าจะตีที่ใด ละเอียดยิ่งนัก ละเอียดจนถึงไร้รูป ล้ำลึกยิ่งนัก ล้ำลึกจนถึงไร้เสียง จึงสามารถกุมชะตากรรมของข้าศึกได้ รุกที่ต้านทานไม่ได้ก็เพราะพุ่งเข้าที่ช่องว่างของเขา ถอยที่ไล่ตามไม่ได้ก็เพราะเร็วจนตามไม่ทัน เพราะฉะนั้นเมื่อเราต้องการรบ แม้ข้าศึกจะมีเชิงเทินสูงคูลึก ก็จำต้องออกมารบกับเรา เพราะเราตีที่ซึ่งเขาต้องรีบมาช่วย เมื่อเราไม่ต้องการรบ แม้เพียงขีดเส้นบนพื้นดินตั้งรับ ข้าศึกก็มารบกับเราไม่ได้ เพราะเราหันเหทิศทางที่เขามุ่งไป
故善攻者，敵不知其所守；善守者，敵不知其所攻。微乎微乎，至於無形；神乎神乎，至於無聲，故能為敵之司命。進而不可禦者，沖其虛也；退而不可追者，速而不可及也。故我欲戰，敵雖高壘深溝，不得不與我戰者，攻其所必救也；我不欲戰，雖畫地而守之，敵不得與我戰者，乖其所之也。
เพราะฉะนั้นเมื่อบังคับให้ข้าศึกเผยรูปแต่เราไร้รูป เราก็รวมกำลังได้ในขณะที่ข้าศึกต้องแบ่งกำลัง เรารวมเป็นหนึ่ง ข้าศึกแบ่งเป็นสิบ เท่ากับเอาสิบเข้าตีหนึ่งของเขา เช่นนั้นเราจึงมากข้าศึกน้อย เมื่อเอามากตีน้อยได้ ผู้ที่เราจะรบด้วยก็มีจำกัด ที่ซึ่งเราจะรบด้วยนั้นข้าศึกไม่อาจรู้ เมื่อไม่อาจรู้ ที่ซึ่งข้าศึกต้องป้องกันก็มาก เมื่อที่ป้องกันมาก ผู้ที่จะรบกับเราก็เหลือน้อย เพราะฉะนั้นป้องกันหน้าหลังก็น้อย ป้องกันหลังหน้าก็น้อย ป้องกันซ้ายขวาก็น้อย ป้องกันขวาซ้ายก็น้อย ป้องกันทุกที่ก็น้อยทุกที่ ที่น้อยก็เพราะต้องป้องกันคนอื่น ที่มากก็เพราะบังคับให้คนอื่นมาป้องกันตน
故形人而我無形，則我專而敵分。我專為一，敵分為十，是以十攻其一也。則我眾敵寡，能以眾擊寡者，則吾之所與戰者約矣。吾所與戰之地不可知，不可知則敵所備者多，敵所備者多，則吾所與戰者寡矣。故備前則後寡，備後則前寡，備左則右寡，備右則左寡，無所不備，則無所不寡。寡者，備人者也；眾者，使人備己者也。
เพราะฉะนั้นรู้สมรภูมิที่จะรบ รู้วันที่จะรบ ก็อาจเดินทางพันลี้ไปนัดรบกันได้ ไม่รู้สมรภูมิที่จะรบ ไม่รู้วันที่จะรบ ซ้ายก็ช่วยขวาไม่ได้ ขวาก็ช่วยซ้ายไม่ได้ หน้าก็ช่วยหลังไม่ได้ หลังก็ช่วยหน้าไม่ได้ นับประสาอะไรกับที่ไกลหลายสิบลี้ ที่ใกล้ก็หลายลี้ ด้วยการคาดคะเนของข้าพเจ้า แม้ทหารของแคว้นเยว่จะมากมาย แต่จะช่วยให้ชนะได้อย่างไร เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า ชัยชนะสร้างได้ แม้ข้าศึกจะมากมาย ก็ทำให้ไม่ได้รบได้ เพราะฉะนั้นจงคาดการณ์เพื่อรู้แผนการได้เสียของเขา ยั่วเขาเพื่อรู้หลักการเคลื่อนไหวและหยุดนิ่งของเขา แสดงรูปให้เขาเห็นเพื่อรู้แดนตายแดนเป็นของเขา ปะทะเขาเพื่อรู้ว่าที่ใดเขามีเหลือเฟือที่ใดขาดแคลน
故知戰之地，知戰之日，則可千里而會戰；不知戰之地，不知戰日，則左不能救右，右不能救左，前不能救後，後不能救前，而況遠者數十裏，近者數裏乎！以吾度之，越人之兵雖多，亦奚益於勝哉！故曰：勝可為也。敵雖眾，可使無鬥。故策之而知得失之計，候之而知動靜之理，形之而知死生之地，角之而知有餘不足之處。
เพราะฉะนั้นการจัดรูปกำลังทหารถึงขีดสุด คือถึงความไร้รูป เมื่อไร้รูป แม้สายลับที่แฝงลึกก็สอดแนมไม่ได้ ผู้มีปัญญาก็วางแผนต้านไม่ได้ อาศัยรูปของข้าศึกวางชัยชนะไว้ต่อหน้าคนหมู่มาก แต่คนหมู่มากก็ไม่อาจรู้ ผู้คนล้วนรู้รูปที่เราใช้เอาชนะ แต่ไม่มีใครรู้รูปที่เราใช้กำหนดชัยชนะ เพราะฉะนั้นชัยชนะในการรบของเราจึงไม่ซ้ำเดิม และปรับรูปตามข้าศึกได้ไม่รู้จบ กำลังทหารมีรูปดั่งน้ำ การไหลของน้ำหลีกที่สูงมุ่งสู่ที่ต่ำ รูปของกำลังทหารหลีกความแน่นเข้าตีความว่าง น้ำกำหนดกระแสตามพื้นดิน กำลังทหารกำหนดชัยชนะตามข้าศึก เพราะฉะนั้นกำลังทหารไม่มีกำลังของตำแหน่งตายตัว น้ำไม่มีรูปตายตัว ผู้ที่ปรับเปลี่ยนตามข้าศึกแล้วเอาชนะได้ เรียกว่าเทพ
故形兵之極，至於無形。無形則深間不能窺，智者不能謀。因形而措勝於眾，眾不能知。人皆知我所以勝之形，而莫知吾所以制勝之形。故其戰勝不復，而應形於無窮。夫兵形象水，水之行避高而趨下，兵之形避實而擊虛；水因地而制流，兵因敵而制勝。故兵無常勢，水無常形。能因敵變化而取勝者，謂之神。
เพราะฉะนั้นธาตุทั้งห้าไม่มีธาตุใดชนะตลอด สี่ฤดูกาลไม่มีฤดูใดยืนอยู่ตลอด กลางวันมีสั้นมียาว ดวงจันทร์มีข้างขึ้นมีข้างแรม
故五行無常勝，四時無常位，日有短長，月有死生。
ซุนวูกล่าวว่า โดยหลักของการใช้กำลังทหารนั้น แม่ทัพรับพระบัญชาจากเจ้าเมือง รวมกองทัพประชุมไพร่พล ตั้งค่ายประชันหน้ากับข้าศึก ไม่มีสิ่งใดยากไปกว่าการชิงชัยด้วยการเคลื่อนทัพ ความยากของการชิงชัยด้วยการเคลื่อนทัพ คือทำทางอ้อมให้เป็นทางตรง ทำภัยให้เป็นประโยชน์ เพราะฉะนั้นทำทางของตนให้อ้อม แล้วล่อเขาด้วยประโยชน์ ออกทีหลังคนแต่ถึงก่อนคน นี่คือผู้รู้กลอุบายเรื่องทางอ้อมทางตรง การชิงชัยด้วยการเคลื่อนทัพนั้นมีทั้งประโยชน์ มีทั้งภัย ยกทั้งกองทัพไปชิงประโยชน์ก็ไปไม่ทัน ทิ้งกองทัพไปชิงประโยชน์ก็เสียสัมภาระ เพราะฉะนั้นม้วนเกราะรีบเดิน กลางวันกลางคืนไม่หยุดพัก เดินทางรวดเร็วเป็นสองเท่า ไปชิงประโยชน์ไกลร้อยลี้ ก็จะถูกจับแม่ทัพทั้งสามกอง ผู้แข็งแรงถึงก่อน ผู้อ่อนล้าถึงทีหลัง ด้วยวิธีนี้ถึงเพียงหนึ่งในสิบ ชิงประโยชน์ไกลห้าสิบลี้ ก็จะเสียแม่ทัพหน้า ด้วยวิธีนี้ถึงเพียงครึ่งเดียว ชิงประโยชน์ไกลสามสิบลี้ ก็จะถึงเพียงสองในสาม
孫子曰：凡用兵之法，將受命於君，合軍聚眾，交和而舍，莫難於軍爭。軍爭之難者，以迂為直，以患為利。故迂其途，而誘之以利，後人發，先人至，此知迂直之計者也。軍爭為利，軍爭為危。舉軍而爭利則不及，委軍而爭利則輜重捐。是故捲甲而趨，日夜不處，倍道兼行，百裡而爭利，則擒三將軍，勁者先，疲者後，其法十一而至；五十裏而爭利，則蹶上將軍，其法半至；三十裏而爭利，則三分之二至。
เพราะฉะนั้นกองทัพไม่มีสัมภาระย่อมสูญ ไม่มีเสบียงอาหารย่อมสูญ ไม่มีคลังสะสมย่อมสูญ เพราะฉะนั้นผู้ไม่รู้แผนการของเหล่าเจ้าประเทศราช ก็ผูกไมตรีล่วงหน้าไม่ได้ ผู้ไม่รู้รูปลักษณ์ของป่าเขา ที่คับขัน และหนองบึง ก็เดินทัพไม่ได้ ผู้ไม่ใช้คนนำทางท้องถิ่น ก็ไม่ได้ประโยชน์จากภูมิประเทศ เพราะฉะนั้นกำลังทหารตั้งอยู่บนการลวง เคลื่อนไหวตามประโยชน์ แปรเปลี่ยนด้วยการแยกและรวม เพราะฉะนั้นเมื่อเร็วดั่งลม เมื่อช้าดั่งพงไพร รุกรานดั่งไฟ นิ่งดั่งขุนเขา ยากหยั่งดั่งความมืด เคลื่อนไหวดั่งฟ้าคำราม ปล้นหมู่บ้านแบ่งกำลังคน ขยายดินแดนแบ่งประโยชน์ ชั่งน้ำหนักแล้วจึงเคลื่อน ผู้รู้กลอุบายเรื่องทางอ้อมทางตรงก่อนย่อมชนะ นี่คือหลักของการชิงชัยด้วยการเคลื่อนทัพ
是故軍無輜重則亡，無糧食則亡，無委積則亡。故不知諸侯之謀者，不能豫交；不知山林、險阻、沮澤之形者，不能行軍；不用鄉導者，不能得地利。故兵以詐立，以利動，以分和為變者也。故其疾如風，其徐如林，侵掠如火，不動如山，難知如陰，動如雷震。掠鄉分眾，廓地分利，懸權而動。先知迂直之計者勝，此軍爭之法也。
ตำรา "การปกครองทัพ" กล่าวว่า "พูดกันไม่ได้ยิน จึงสร้างฆ้องและกลอง มองกันไม่เห็น จึงสร้างธงทิว" ฆ้องกลองธงทิวนั้น มีไว้เพื่อรวมหูตาของราษฎรให้เป็นหนึ่ง เมื่อราษฎรเป็นหนึ่งแล้ว ผู้กล้าก็รุกลำพังไม่ได้ ผู้ขลาดก็ถอยลำพังไม่ได้ นี่คือหลักของการใช้คนหมู่มาก เพราะฉะนั้นรบกลางคืนใช้ฆ้องกลองมาก รบกลางวันใช้ธงทิวมาก เพื่อปรับหูตาของคน กำลังใจของสามกองทัพชิงได้ ดวงใจของแม่ทัพชิงได้ เพราะฉะนั้นยามเช้ากำลังใจคมกล้า ยามกลางวันกำลังใจหย่อนคลาย ยามเย็นกำลังใจอยากกลับ
《軍政》曰：“言不相聞，故為之金鼓；視不相見，故為之旌旗。”夫金鼓旌旗者，所以一民之耳目也。民既專一，則勇者不得獨進，怯者不得獨退，此用眾之法也。故夜戰多金鼓，晝戰多旌旗，所以變人之耳目也。三軍可奪氣，將軍可奪心。是故朝氣銳，晝氣惰，暮氣歸。
ผู้ชำนาญใช้กำลังทหาร ย่อมหลีกกำลังใจที่คมกล้าของข้าศึก แล้วตีเมื่อกำลังใจของเขาหย่อนคลายอยากกลับ นี่คือการจัดการกำลังใจ ใช้ความมีระเบียบรอความสับสน ใช้ความสงบรอความอึกทึก นี่คือการจัดการดวงใจ ใช้ความอยู่ใกล้รอความอยู่ไกล ใช้ความสบายรอความเหนื่อยล้า ใช้ความอิ่มรอความหิว นี่คือการจัดการกำลัง อย่าออกสกัดทัพที่ธงเป็นระเบียบ อย่าเข้าตีค่ายที่ตั้งมั่นสง่างาม นี่คือการจัดการความผันแปร เพราะฉะนั้นหลักของการใช้กำลังทหาร ข้าศึกอยู่บนเนินสูงอย่าเข้าตีขึ้นไป ข้าศึกเอาเนินไว้ข้างหลังอย่าเข้าปะทะ ข้าศึกแสร้งหนีอย่าไล่ตาม ทหารกล้าของข้าศึกอย่าเข้าตี เหยื่อล่อของข้าศึกอย่าเข้ากิน ทัพที่กำลังกลับอย่าขวางกั้น ทัพที่ล้อมไว้จงเปิดช่องให้ ข้าศึกที่จนตรอกอย่ากดดัน นี่คือหลักของการใช้กำลังทหาร
善用兵者，避其銳氣，擊其惰歸，此治氣者也。以治待亂，以靜待嘩，此治心者也。以近待遠，以佚待勞，以飽待饑，此治力者也。無邀正正之旗，無擊堂堂之陳，此治變者也。故用兵之法，高陵勿向，背丘勿逆，佯北勿從，銳卒勿攻，餌兵勿食，歸師勿遏，圍師遺闕，窮寇勿迫，此用兵之法也。
ซุนวูกล่าวว่า โดยหลักของการใช้กำลังทหารนั้น แม่ทัพรับพระบัญชาจากเจ้าเมือง รวมกองทัพประชุมไพร่พล ในภูมิประเทศที่ยากลำบากอย่าตั้งค่าย ในภูมิประเทศชุมทางจงผูกไมตรีกับแคว้นข้างเคียง ในภูมิประเทศห่างไกลอย่าค้างอยู่ ในภูมิประเทศที่ถูกล้อมจงใช้แผนการ ในภูมิประเทศแดนตายจงรบ มีทางบางสายที่ไม่พึงเดิน มีกองทัพบางกองที่ไม่พึงตี มีเมืองบางเมืองที่ไม่พึงเข้าตี มีดินแดนบางแห่งที่ไม่พึงชิง มีพระบัญชาบางประการที่ไม่พึงรับ เพราะฉะนั้นแม่ทัพผู้แจ้งประโยชน์ของเก้าความผันแปร ย่อมรู้จักใช้กำลังทหาร แม่ทัพผู้ไม่แจ้งประโยชน์ของเก้าความผันแปร แม้รู้ภูมิประเทศ ก็ไม่ได้ประโยชน์จากภูมิประเทศ ผู้บัญชาการทัพที่ไม่รู้ศิลปะแห่งเก้าความผันแปร แม้รู้ประโยชน์ห้าประการ ก็ไม่ได้การใช้งานจากคน
孫子曰：凡用兵之法，將受命於君，合軍聚合。泛地無舍，衢地合交，絕地無留，圍地則謀，死地則戰，途有所不由，軍有所不擊，城有所不攻，地有所不爭，君命有所不受。故將通於九變之利者，知用兵矣；將不通九變之利，雖知地形，不能得地之利矣；治兵不知九變之術，雖知五利，不能得人之用矣。
เพราะฉะนั้นความคิดของผู้มีปัญญา ย่อมพิจารณาทั้งประโยชน์และภัยปะปนกัน เมื่อพิจารณาประโยชน์ปนไปด้วย ภารกิจจึงเชื่อถือได้ เมื่อพิจารณาภัยปนไปด้วย ความยุ่งยากจึงคลี่คลายได้ เพราะฉะนั้นทำให้เหล่าเจ้าประเทศราชยอมสยบด้วยภัย ใช้งานเหล่าเจ้าประเทศราชด้วยภารกิจ ทำให้เหล่าเจ้าประเทศราชรีบมาด้วยประโยชน์ เพราะฉะนั้นหลักของการใช้กำลังทหาร อย่าหวังว่าข้าศึกจะไม่มา แต่จงหวังพึ่งความพร้อมของเราที่คอยรับ อย่าหวังว่าข้าศึกจะไม่ตี แต่จงหวังพึ่งที่มั่นของเราที่ตีไม่ได้ เพราะฉะนั้นแม่ทัพมีภัยห้าประการ มุ่งตายก็ถูกฆ่าได้ มุ่งเอาชีวิตรอดก็ถูกจับได้ ฉุนเฉียวก็ถูกยั่วให้เสียการได้ ถือความบริสุทธิ์ผุดผ่องก็ถูกลบหลู่ให้เสียการได้ รักราษฎรก็ถูกก่อกวนให้เดือดร้อนได้ ห้าประการนี้ล้วนเป็นความผิดของแม่ทัพ เป็นมหันตภัยของการใช้กำลังทหาร กองทัพพินาศแม่ทัพตายก็ด้วยห้าภัยนี้ จึงมิอาจไม่พิเคราะห์
是故智者之慮，必雜於利害，雜於利而務可信也，雜於害而患可解也。是故屈諸侯者以害，役諸侯者以業，趨諸侯者以利。故用兵之法，無恃其不來，恃吾有以待之；無恃其不攻，恃吾有所不可攻也。故將有五危，必死可殺，必生可虜，忿速可侮，廉潔可辱，愛民可煩。凡此五者，將之過也，用兵之災也。覆軍殺將，必以五危，不可不察也。
ซุนวูกล่าวว่า โดยหลักของการตั้งทัพและสังเกตข้าศึกนั้น เมื่อข้ามภูเขาจงเลาะไปตามหุบเขา มองหาที่ซึ่งมีชีวิตชีวาและตั้งอยู่บนที่สูง เมื่อรบกับข้าศึกบนที่สูงอย่าปีนขึ้นไปตี นี่คือการตั้งทัพในเขตภูเขา เมื่อข้ามน้ำจงตั้งให้ห่างจากน้ำ เมื่อข้าศึกข้ามน้ำมา อย่าเข้าปะทะเขากลางน้ำ ปล่อยให้เขาข้ามมาครึ่งหนึ่งแล้วจึงตีจึงจะได้เปรียบ หากต้องการรบ อย่าตั้งประชิดน้ำเข้าปะทะข้าศึก จงมองหาที่ซึ่งมีชีวิตชีวาและตั้งอยู่บนที่สูง อย่าตั้งรับกระแสน้ำที่ไหลลงมา นี่คือการตั้งทัพริมน้ำ เมื่อข้ามหนองน้ำเค็ม จงรีบไปเสียอย่าค้างอยู่ หากต้องปะทะข้าศึกกลางหนองน้ำเค็ม จงอิงต้นกกและน้ำ เอาหมู่ไม้ไว้ข้างหลัง นี่คือการตั้งทัพในหนองน้ำเค็ม เมื่ออยู่ที่ราบจงตั้งบนที่โล่งราบ เอาที่สูงไว้ทางขวาและข้างหลัง เอาแดนตายไว้ข้างหน้าแดนเป็นไว้ข้างหลัง นี่คือการตั้งทัพในที่ราบ
孫子曰：凡處軍相敵，絕山依穀，視生處高，戰隆無登，此處山之軍也。絕水必遠水，客絕水而來，勿迎之於水內，令半渡而擊之利，欲戰者，無附於水而迎客，視生處高，無迎水流，此處水上之軍也。絕斥澤，唯亟去無留，若交軍於斥澤之中，必依水草而背眾樹，此處斥澤之軍也。平陸處易，右背高，前死後生，此處平陸之軍也。
ประโยชน์ของการตั้งทัพทั้งสี่แบบนี้ คือสิ่งที่ทำให้จักรพรรดิเหลืองเอาชนะจักรพรรดิทั้งสี่ได้ โดยทั่วไปกองทัพชอบที่สูงและรังเกียจที่ต่ำ นิยมด้านสว่างและชิงชังด้านมืด บำรุงชีวิตและตั้งอยู่บนที่มั่นคง กองทัพไม่มีโรคภัยร้อยชนิด นี่เรียกว่าชนะแน่ ที่เนินและคันดิน จงตั้งอยู่ด้านสว่างและเอาไว้ทางขวาและข้างหลัง นี่คือประโยชน์แก่กำลังทหาร คือการช่วยเหลือของภูมิประเทศ เมื่อฝนตกต้นน้ำ น้ำจะไหลบ่าลงมา ผู้ที่จะข้ามน้ำจงรอให้น้ำสงบ ที่ใดมีหุบเหวขาด บ่อฟ้า คุกฟ้า ตาข่ายฟ้า หลุมฟ้า ช่องฟ้า จงรีบไปเสียอย่าเข้าใกล้ เราห่างจากมัน ให้ข้าศึกเข้าใกล้มัน เราหันหน้าเข้ามัน ให้ข้าศึกหันหลังให้มัน เมื่อข้างกองทัพมีที่คับขัน บ่อน้ำขัง ต้นกกและอ้อ ป่าละเมาะ พงหญ้ารก จงตรวจค้นให้ถ้วนถี่ เพราะเป็นที่ซึ่งข้าศึกซุ่มและคนร้ายซ่อนตัว
凡此四軍之利，黃帝之所以勝四帝也。凡軍好高而惡下，貴陽而賤陰，養生而處實，軍無百疾，是謂必勝。丘陵堤防，必處其陽而右背之，此兵之利，地之助也。上雨水流至，欲涉者，待其定也。凡地有絕澗、天井、天牢、天羅、天陷、天隙，必亟去之，勿近也。吾遠之，敵近之；吾迎之，敵背之。軍旁有險阻、潢井、蒹葭、小林、蘙薈者，必謹覆索之，此伏姦之所處也。
ข้าศึกอยู่ใกล้แต่สงบนิ่ง ก็เพราะอาศัยที่มั่นคับขันของตน อยู่ไกลแต่ท้ารบ ก็เพราะต้องการให้เราเคลื่อนเข้าไป ตั้งอยู่ในที่ราบเรียบ ก็เพราะได้ประโยชน์บางอย่าง หมู่ไม้ไหว ก็เพราะข้าศึกกำลังมา หญ้ามีสิ่งกีดขวางมาก ก็เพื่อให้เราระแวง นกบินขึ้น ก็เพราะมีคนซุ่ม สัตว์ตื่นตกใจ ก็เพราะมีการบุกโจมตี ฝุ่นสูงและแหลม ก็เพราะรถศึกมา ฝุ่นต่ำและแผ่กว้าง ก็เพราะทหารเดินเท้ามา ฝุ่นกระจายเป็นทางเรียว ก็เพราะกำลังเก็บฟืน ฝุ่นเบาบางไปมา ก็เพราะกำลังตั้งค่าย ทูตพูดถ่อมตนแต่เพิ่มการเตรียมพร้อม ก็เพราะจะรุก ทูตพูดแข็งกร้าวและทำท่าจะรุก ก็เพราะจะถอย รถเบาออกมาก่อนตั้งอยู่ริมข้าง ก็เพราะจะตั้งขบวน ไม่มีสัญญากลับมาขอสงบศึก ก็เพราะมีแผนการ วิ่งพล่านและตั้งขบวนรบ ก็เพราะถึงเวลานัด รุกครึ่งถอยครึ่ง ก็เพราะล่อ ยืนยันไม้เท้า ก็เพราะหิว ตักน้ำแล้วรีบดื่มเอง ก็เพราะกระหาย เห็นประโยชน์แต่ไม่รุกเข้ายึด ก็เพราะเหนื่อยล้า นกจับกลุ่มลง ก็เพราะค่ายว่างเปล่า ร้องเรียกกันในยามค่ำคืน ก็เพราะหวาดกลัว กองทัพวุ่นวาย ก็เพราะแม่ทัพไม่มีความหนักแน่น ธงทิวไหวโยก ก็เพราะสับสน นายทหารโกรธเกรี้ยว ก็เพราะเหนื่อยหน่าย ฆ่าม้ากินเนื้อ ก็เพราะกองทัพไม่มีเสบียง แขวนหม้อไม่กลับที่พัก ก็เพราะเป็นข้าศึกจนตรอก พึมพำกระซิบกระซาบ ค่อยๆ พูดกับพวก ก็เพราะเสียใจของไพร่พล ให้รางวัลบ่อยครั้ง ก็เพราะจนปัญญา ลงโทษบ่อยครั้ง ก็เพราะอับจน แรกโหดร้ายแล้วภายหลังกลัวไพร่พลของตน ก็เป็นความไม่รอบคอบถึงที่สุด มีทูตมาขอโทษคำนับ ก็เพราะต้องการพักรบ
敵近而靜者，恃其險也；遠而挑戰者，欲人之進也；其所居易者，利也；眾樹動者，來也；眾草多障者，疑也；鳥起者，伏也；獸駭者，覆也；塵高而銳者，車來也；卑而廣者，徒來也；散而條達者，樵採也；少而往來者，營軍也；辭卑而備者，進也；辭強而進驅者，退也；輕車先出居其側者，陳也；無約而請和者，謀也；奔走而陳兵者，期也；半進半退者，誘也；杖而立者，饑也；汲而先飲者，渴也；見利而不進者，勞也；鳥集者，虛也；夜呼者，恐也；軍擾者，將不重也；旌旗動者，亂也；吏怒者，倦也；殺馬肉食者，軍無糧也；懸甀不返其舍者，窮寇也；諄諄翕翕，徐與人言者，失眾也；數賞者，窘也；數罰者，困也；先暴而後畏其眾者，不精之至也；來委謝者，欲休息也。
เมื่อข้าศึกโกรธเกรี้ยวยกมาประชันหน้า นานแล้วไม่เข้าปะทะ ทั้งไม่ยอมถอยจากกัน จงพิเคราะห์ให้ถ้วนถี่ ในการสงครามมิใช่กำลังมากยิ่งดี เพียงไม่บุกอย่างบุ่มบ่าม รวมกำลังคาดคะเนข้าศึกและได้ตัวคนก็เพียงพอ ผู้ที่ขาดการไตร่ตรองและดูแคลนข้าศึก ย่อมถูกจับเป็นเชลยแน่ ลงโทษทหารก่อนที่จะผูกใจได้ พวกเขาก็ไม่ยอมสยบ เมื่อไม่ยอมสยบก็ใช้งานยาก เมื่อผูกใจทหารได้แล้วแต่ไม่ลงโทษ ก็ใช้งานไม่ได้ เพราะฉะนั้นจงประสานพวกเขาด้วยความอ่อนโยน จัดระเบียบพวกเขาด้วยความเข้มงวด นี่เรียกว่าได้ตัวคนแน่ เมื่อคำสั่งปฏิบัติกันเป็นปกติในการอบรมราษฎร ราษฎรก็เชื่อฟัง เมื่อคำสั่งไม่ปฏิบัติกันเป็นปกติในการอบรมราษฎร ราษฎรก็ไม่เชื่อฟัง ที่คำสั่งปฏิบัติกันเป็นปกติได้ ก็เพราะแม่ทัพกับไพร่พลเข้าใจต้องกัน
兵怒而相迎，久而不合，又不相去，必謹察之。兵非貴益多也，惟無武進，足以並力料敵取人而已。夫惟無慮而易敵者，必擒於人。卒未親而罰之，則不服，不服則難用。卒已親附而罰不行，則不可用。故合之以文，齊之以武，是謂必取。令素行以教其民，則民服；令素不行以教其民，則民不服。令素行者，與眾相得也。
ซุนวูกล่าวว่า ภูมิประเทศมีชนิดเปิดโล่ง มีชนิดกับดัก มีชนิดคุมเชิง มีชนิดช่องแคบ มีชนิดคับขัน มีชนิดห่างไกล ที่เราไปได้ เขามาได้ เรียกว่าเปิดโล่ง ในภูมิประเทศเปิดโล่ง จงเข้ายึดที่สูงด้านสว่างก่อน คุมเส้นทางลำเลียงเสบียงให้สะดวก แล้วรบจึงได้เปรียบ ที่ไปได้แต่กลับยาก เรียกว่ากับดัก ในภูมิประเทศกับดัก หากข้าศึกไม่มีการเตรียมพร้อม ออกไปตีก็ชนะได้ หากข้าศึกมีการเตรียมพร้อม ออกไปตีก็ไม่ชนะ แล้วกลับก็ยาก ไม่ได้เปรียบ ที่เราออกไปก็ไม่ได้เปรียบ เขาออกมาก็ไม่ได้เปรียบ เรียกว่าคุมเชิง ในภูมิประเทศคุมเชิง แม้ข้าศึกจะยื่นประโยชน์ล่อเรา เราก็อย่าออกไป จงถอยหนีจากมัน ปล่อยให้ข้าศึกออกมาครึ่งหนึ่งแล้วจึงตีจึงจะได้เปรียบ ในภูมิประเทศช่องแคบ หากเราเข้ายึดก่อน จงตรึงกำลังให้เต็มเพื่อรอข้าศึก หากข้าศึกเข้ายึดก่อนและตรึงกำลังเต็ม อย่าเข้าตี หากไม่เต็มจึงเข้าตี ในภูมิประเทศคับขัน หากเราเข้ายึดก่อน จงตั้งบนที่สูงด้านสว่างเพื่อรอข้าศึก หากข้าศึกเข้ายึดก่อน จงถอยหนีจากมัน อย่าเข้าตี ในภูมิประเทศห่างไกล เมื่อกำลังทัดเทียมกันย่อมยากที่จะท้ารบ รบไปก็ไม่ได้เปรียบ
孫子曰：地形有通者、有掛者、有支者、有隘者、有險者、有遠者。我可以往，彼可以來，曰通。通形者，先居高陽，利糧道，以戰則利。可以往，難以返，曰掛。掛形者，敵無備，出而勝之，敵若有備，出而不勝，難以返，不利。我出而不利，彼出而不利，曰支。支形者，敵雖利我，我無出也，引而去之，令敵半出而擊之利。隘形者，我先居之，必盈之以待敵。若敵先居之，盈而勿從，不盈而從之。險形者，我先居之，必居高陽以待敵；若敵先居之，引而去之，勿從也。遠形者，勢均難以挑戰，戰而不利。
หกประการนี้คือหลักของภูมิประเทศ เป็นภาระสูงสุดของแม่ทัพ จึงมิอาจไม่พิเคราะห์ ในการสงครามมีกองที่หนีกระเจิง มีกองที่หย่อนยาน มีกองที่จมปลัก มีกองที่พังทลาย มีกองที่วุ่นวาย มีกองที่แตกพ่าย หกประการนี้มิใช่ภัยจากฟ้าและดิน แต่เป็นความผิดของแม่ทัพ เมื่อกำลังทัดเทียมกันแต่เอาหนึ่งตีสิบ เรียกว่าหนีกระเจิง ทหารแข็งแต่นายอ่อน เรียกว่าหย่อนยาน นายแข็งแต่ทหารอ่อน เรียกว่าจมปลัก นายทหารชั้นสูงโกรธไม่ยอมสยบ พบข้าศึกก็แค้นเคืองเข้ารบเอง แม่ทัพไม่รู้ความสามารถของเขา เรียกว่าพังทลาย แม่ทัพอ่อนแอไม่เข้มงวด การอบรมสั่งสอนไม่แจ่มชัด นายและทหารไร้กฎเกณฑ์ ตั้งขบวนรบสะเปะสะปะ เรียกว่าวุ่นวาย แม่ทัพคาดคะเนข้าศึกไม่ได้ เอาน้อยปะทะมาก เอาอ่อนตีแข็ง กองทัพไม่มีทหารแนวหน้าที่คัดเลือก เรียกว่าแตกพ่าย
凡此六者，地之道也，將之至任，不可不察也。凡兵有走者、有馳者、有陷者、有崩者、有亂者、有北者。凡此六者，非天地之災，將之過也。夫勢均，以一擊十，曰走；卒強吏弱，曰馳；吏強卒弱，曰陷；大吏怒而不服，遇敵懟而自戰，將不知其能，曰崩；將弱不嚴，教道不明，吏卒無常，陳兵縱橫，曰亂；將不能料敵，以少合眾，以弱擊強，兵無選鋒，曰北。
หกประการนี้คือทางแห่งความพ่ายแพ้ เป็นภาระสูงสุดของแม่ทัพ จึงมิอาจไม่พิเคราะห์ ภูมิประเทศนั้นคือเครื่องช่วยของกำลังทหาร การคาดคะเนข้าศึกเพื่อกำหนดชัยชนะ การคำนวณที่คับขันที่ไกลที่ใกล้ นี่คือทางของแม่ทัพชั้นสูง ผู้รู้สิ่งเหล่านี้แล้วทำสงครามย่อมชนะแน่ ผู้ไม่รู้สิ่งเหล่านี้แล้วทำสงครามย่อมแพ้แน่ เพราะฉะนั้นเมื่อวิถีแห่งสงครามชนะแน่ แม้เจ้าเมืองสั่งว่าอย่ารบ ก็รบได้ เมื่อวิถีแห่งสงครามไม่ชนะ แม้เจ้าเมืองสั่งว่าต้องรบ ก็ไม่รบได้ เพราะฉะนั้นรุกโดยไม่หวังชื่อเสียง ถอยโดยไม่หลบเลี่ยงโทษ มุ่งแต่คุ้มครองราษฎรและเป็นคุณแก่เจ้าเมือง นี่คือดวงแก้วของรัฐ มองทหารดั่งทารก จึงพาเขาลุยลำห้วยลึกได้ มองทหารดั่งลูกรัก จึงร่วมเป็นร่วมตายกับเขาได้ หากปรนเปรอจนใช้งานไม่ได้ รักจนสั่งการไม่ได้ วุ่นวายจนควบคุมไม่ได้ ก็เปรียบดั่งลูกที่ถูกตามใจ ใช้การไม่ได้
凡此六者，敗之道也，將之至任，不可不察也。夫地形者，兵之助也。料敵制勝，計險隘遠近，上將之道也。知此而用戰者必勝，不知此而用戰者必敗。故戰道必勝，主曰無戰，必戰可也；戰道不勝，主曰必戰，無戰可也。故進不求名，退不避罪，唯民是保，而利於主，國之寶也。視卒如嬰兒，故可以與之赴深溪；視卒如愛子，故可與之俱死。厚而不能使，愛而不能令，亂而不能治，譬若驕子，不可用也。
รู้ว่าทหารของเราเข้าตีได้ แต่ไม่รู้ว่าข้าศึกตีไม่ได้ ชัยชนะยังเสี่ยงครึ่งหนึ่ง รู้ว่าข้าศึกตีได้ แต่ไม่รู้ว่าทหารของเราเข้าตีไม่ได้ ชัยชนะยังเสี่ยงครึ่งหนึ่ง รู้ว่าข้าศึกตีได้ รู้ว่าทหารของเราเข้าตีได้ แต่ไม่รู้ว่าภูมิประเทศรบไม่ได้ ชัยชนะยังเสี่ยงครึ่งหนึ่ง เพราะฉะนั้นผู้รู้เรื่องสงคราม เคลื่อนไหวโดยไม่หลงทาง ลงมือโดยไม่จนมุม เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า รู้เขารู้เรา ชัยชนะจึงไม่เพลี่ยงพล้ำ รู้ฟ้ารู้ดิน ชัยชนะจึงสมบูรณ์ได้
知吾卒之可以擊，而不知敵之不可擊，勝之半也；知敵之可擊，而不知吾卒之不可以擊，勝之半也；知敵之可擊，知吾卒之可以擊，而不知地形之不可以戰，勝之半也。故知兵者，動而不迷，舉而不窮。故曰：知彼知己，勝乃不殆；知天知地，勝乃可全。
ซุนวูกล่าวว่า หลักของการใช้กำลังทหารมีแดนกระจัดกระจาย มีแดนเบา มีแดนพิพาท มีแดนเปิด มีแดนชุมทาง มีแดนหนัก มีแดนยากลำบาก มีแดนถูกล้อม มีแดนตาย เมื่อเหล่าเจ้าประเทศราชรบในแดนของตนเอง เป็นแดนกระจัดกระจาย เมื่อเข้าไปในแดนของผู้อื่นแต่ไม่ลึก เป็นแดนเบา ที่เราได้ก็เป็นประโยชน์ เขาได้ก็เป็นประโยชน์ เป็นแดนพิพาท ที่เราไปได้ เขามาได้ เป็นแดนเปิด แดนที่จรดสามแคว้น ผู้ถึงก่อนย่อมได้ไพร่พลของใต้หล้า เป็นแดนชุมทาง เมื่อเข้าไปในแดนของผู้อื่นลึก ทิ้งเมืองไว้ข้างหลังมาก เป็นแดนหนัก ป่าเขา ที่คับขัน หนองบึง ทางที่เดินยากทั้งหลาย เป็นแดนยากลำบาก ทางที่เข้าไปแคบ ทางที่กลับออกอ้อม เขามีกำลังน้อยแต่ตีกำลังมากของเราได้ เป็นแดนถูกล้อม รบเร็วก็อยู่รอด ไม่รบเร็วก็สูญ เป็นแดนตาย
孫子曰：用兵之法，有散地，有輕地，有爭地，有交地，有衢地，有重地，有泛地，有圍地，有死地。諸侯自戰其地者，為散地；入人之地不深者，為輕地；我得亦利，彼得亦利者，為爭地；我可以往，彼可以來者，為交地；諸侯之地三屬，先至而得天下眾者，為衢地；入人之地深，背城邑多者，為重地；山林、險阻、沮澤，凡難行之道者，為泛地；所由入者隘，所從歸者迂，彼寡可以擊吾之眾者，為圍地；疾戰則存，不疾戰則亡者，為死地。
เพราะฉะนั้นในแดนกระจัดกระจายอย่ารบ ในแดนเบาอย่าหยุด ในแดนพิพาทอย่าเข้าตี ในแดนเปิดอย่าให้ขบวนขาด ในแดนชุมทางจงผูกไมตรี ในแดนหนักจงปล้นเสบียง ในแดนยากลำบากจงเดินผ่านไป ในแดนถูกล้อมจงใช้แผนการ ในแดนตายจงรบ ผู้ชำนาญใช้กำลังทหารแต่โบราณ สามารถทำให้ข้าศึกส่วนหน้าและส่วนหลังติดต่อกันไม่ได้ กำลังมากและน้อยพึ่งพากันไม่ได้ ผู้สูงศักดิ์และต่ำศักดิ์ช่วยกันไม่ได้ บนและล่างรวบรวมกันไม่ได้ ทหารพลัดพรากรวมกันไม่ติด แม้รวมกันได้ก็ไม่เป็นระเบียบ เข้ากับประโยชน์จึงเคลื่อน ไม่เข้ากับประโยชน์จึงหยุด ขอถามว่าเมื่อข้าศึกมากมายและเป็นระเบียบยกมา จะรับมืออย่างไร ตอบว่า ชิงสิ่งที่เขาหวงแหนไว้ก่อน เขาก็จะยอมทำตาม
是故散地則無戰，輕地則無止，爭地則無攻，交地則無絕，衢地則合交，重地則掠，泛地則行，圍地則謀，死地則戰。古之善用兵者，能使敵人前後不相及，眾寡不相恃，貴賤不相救，上下不相收，卒離而不集，兵合而不齊。合於利而動，不合於利而止。敢問敵眾而整將來，待之若何曰：先奪其所愛則聽矣。
ธรรมชาติของกำลังทหารถือเอาความเร็วเป็นสำคัญ ฉวยจังหวะที่ข้าศึกไปไม่ทัน ผ่านเส้นทางที่เขาไม่คาดคิด ตีที่ซึ่งเขาไม่ระวัง โดยทั่วไปหลักของการเป็นฝ่ายบุก เข้าไปลึกก็รวมเป็นหนึ่ง เจ้าถิ่นเอาชนะไม่ได้ ปล้นเสบียงในทุ่งอันอุดม สามกองทัพก็มีอาหารพอ ประคับประคองอย่าให้เหนื่อยล้า รวมกำลังใจสะสมกำลัง เคลื่อนทัพวางแผนการ ทำให้ข้าศึกหยั่งไม่ถึง ทุ่มทหารลงในที่ไม่มีทางไป ตายก็ไม่หนี เมื่อตายก็ไม่ได้อะไร ทหารจึงทุ่มสุดกำลัง เมื่อทหารตกในที่คับขันยิ่งก็ไม่กลัว เมื่อไม่มีทางไปก็ยืนหยัดมั่นคง เข้าไปลึกก็ผูกใจเป็นหนึ่ง สุดวิสัยก็รบ เพราะฉะนั้นกองทัพนั้นไม่ต้องฝึกก็ระวัง ไม่ต้องเรียกร้องก็ได้ ไม่ต้องผูกมัดก็สนิทกัน ไม่ต้องออกคำสั่งก็เชื่อถือกัน ห้ามการทำนายและขจัดความระแวง จนถึงตายก็ไม่หวั่นไหว ทหารของเราไม่มีทรัพย์สินเหลือ มิใช่เพราะรังเกียจทรัพย์ ไม่มีชีวิตเหลือ มิใช่เพราะรังเกียจอายุยืน ในวันที่ออกคำสั่ง ทหารที่นั่งอยู่น้ำตาชุ่มปกเสื้อ ทหารที่นอนอยู่น้ำตาไหลอาบแก้ม แต่ทุ่มพวกเขาลงในที่ไม่มีทางไป ก็มีความกล้าดั่งจวนจู่และเฉากุ้ย
เพราะฉะนั้นผู้ชำนาญใช้กำลังทหาร เปรียบดั่งงูซวายหยัน งูซวายหยันคืองูแห่งเขาฉางซาน ตีหัวมันหางก็มาถึง ตีหางมันหัวก็มาถึง ตีกลางตัวมันหัวและหางก็มาถึงพร้อมกัน ขอถามว่ากำลังทหารทำให้เป็นดั่งงูซวายหยันได้หรือ ตอบว่าได้ ชาวแคว้นอู๋กับชาวแคว้นเยว่เกลียดชังกัน แต่เมื่อลงเรือลำเดียวกันข้ามฟากแล้วพบพายุ ต่างช่วยเหลือกันดั่งมือซ้ายกับมือขวา เพราะฉะนั้นการผูกม้าเรียงกันและฝังล้อรถ ยังไม่พอที่จะพึ่งพาได้ ทำให้กล้าหาญเสมอกันดั่งเป็นหนึ่งเดียว นั่นคือทางแห่งการปกครอง ทำให้ทั้งแข็งและอ่อนได้ประโยชน์ นั่นคือหลักของภูมิประเทศ เพราะฉะนั้นผู้ชำนาญใช้กำลังทหาร จูงมือกันดั่งใช้คนเดียว ก็เพราะทำให้พวกเขาจนสุดวิสัย
กิจของแม่ทัพนั้น สงบและลึกล้ำ เที่ยงตรงและมีระเบียบ สามารถทำให้หูตาของทหารมืดบอด จนพวกเขาไม่รู้อะไร เปลี่ยนแปลงภารกิจ แปรผันแผนการ ทำให้คนหยั่งไม่ถึง ย้ายที่ตั้ง เดินทางอ้อม ทำให้ราษฎรคาดการณ์ไม่ได้ แม่ทัพนัดหมายกับพวกเขา ดั่งพาขึ้นที่สูงแล้วชักบันไดออก แม่ทัพพาพวกเขาเข้าไปลึกในแดนของเหล่าเจ้าประเทศราช แล้วลั่นไก ดั่งต้อนฝูงแกะ ต้อนไปก็ไป ต้อนมาก็มา ไม่มีใครรู้ว่าจะไปไหน รวบรวมไพร่พลของสามกองทัพ ทุ่มลงในที่คับขัน นี่เรียกว่ากิจของแม่ทัพ ความผันแปรของเก้าแดน คุณของการยืดและหด หลักของอารมณ์มนุษย์ จึงมิอาจไม่พิเคราะห์
將軍之事，靜以幽，正以治，能愚士卒之耳目，使之無知；易其事，革其謀，使人無識；易其居，迂其途，使民不得慮。帥與之期，如登高而去其梯；帥與之深入諸侯之地，而發其機。若驅群羊，驅而往，驅而來，莫知所之。聚三軍之眾，投之於險，此謂將軍之事也。九地之變，屈伸之力，人情之理，不可不察也。
โดยทั่วไปหลักของการเป็นฝ่ายบุก เข้าไปลึกก็รวมเป็นหนึ่ง เข้าไปตื้นก็กระจัดกระจาย ออกจากรัฐข้ามแดนไปตั้งทัพ เป็นแดนห่างไกล ที่เชื่อมต่อได้สี่ทิศ เป็นแดนชุมทาง เข้าไปลึก เป็นแดนหนัก เข้าไปตื้น เป็นแดนเบา หลังพิงที่มั่นคงหน้าเผชิญช่องแคบ เป็นแดนถูกล้อม ที่ไม่มีทางไป เป็นแดนตาย เพราะฉะนั้นในแดนกระจัดกระจายข้าพเจ้าจะทำให้ทหารมีจิตใจเป็นหนึ่ง ในแดนเบาข้าพเจ้าจะทำให้ขบวนติดต่อกัน ในแดนพิพาทข้าพเจ้าจะเร่งกำลังส่วนหลังให้ทัน ในแดนเปิดข้าพเจ้าจะระวังการตั้งรับให้ถ้วนถี่ ในแดนชุมทางข้าพเจ้าจะกระชับสัมพันธมิตรให้แน่น ในแดนหนักข้าพเจ้าจะต่อเสบียงให้ไม่ขาด ในแดนยากลำบากข้าพเจ้าจะเร่งเดินผ่านไป ในแดนถูกล้อมข้าพเจ้าจะปิดช่องที่เปิดไว้ ในแดนตายข้าพเจ้าจะแสดงให้เห็นว่าไม่มีทางรอด
凡為客之道，深則專，淺則散。去國越境而師者，絕地也；四徹者，衢地也；入深者，重地也；入淺者，輕地也；背固前隘者，圍地也；無所往者，死地也。是故散地吾將一其志，輕地吾將使之屬，爭地吾將趨其後，交地吾將謹其守，交地吾將固其結，衢地吾將謹其恃，重地吾將繼其食，泛地吾將進其途，圍地吾將塞其闕，死地吾將示之以不活。
เพราะฉะนั้นธรรมชาติของกำลังทหาร ถูกล้อมก็ต้านทาน สุดวิสัยก็รบ เมื่อเลยขีดก็ทำตามคำสั่ง เพราะฉะนั้นผู้ไม่รู้แผนการของเหล่าเจ้าประเทศราช ก็ผูกไมตรีล่วงหน้าไม่ได้ ผู้ไม่รู้รูปลักษณ์ของป่าเขา ที่คับขัน และหนองบึง ก็เดินทัพไม่ได้ ผู้ไม่ใช้คนนำทางท้องถิ่น ก็ไม่ได้ประโยชน์จากภูมิประเทศ ในสี่ห้าประการนี้ ไม่รู้แม้ข้อเดียว ก็มิใช่กองทัพของราชาผู้ยิ่งใหญ่ กองทัพของราชาผู้ยิ่งใหญ่นั้น เมื่อตีแคว้นใหญ่ ก็ทำให้ไพร่พลของเขารวมกันไม่ได้ เมื่อแผ่แสนยานุภาพข่มข้าศึก ก็ทำให้พันธมิตรของเขารวมกันไม่ได้ เพราะฉะนั้นไม่ต้องชิงพันธมิตรในใต้หล้า ไม่ต้องบำรุงอำนาจในใต้หล้า เชื่อในแผนการเฉพาะตน แผ่แสนยานุภาพข่มข้าศึก เมืองของเขาก็ตีแตกได้ รัฐของเขาก็ทำลายได้ ให้รางวัลนอกกฎเกณฑ์ ออกคำสั่งนอกระเบียบ บังคับไพร่พลของสามกองทัพ ดั่งใช้คนเดียว บังคับพวกเขาด้วยภารกิจ อย่าบอกด้วยคำพูด บังคับพวกเขาด้วยภัย อย่าบอกด้วยประโยชน์ ทุ่มพวกเขาลงในแดนพินาศแล้วจึงอยู่รอด ผลักพวกเขาลงในแดนตายแล้วจึงมีชีวิต
故兵之情：圍則禦，不得已則鬥，過則從。是故不知諸侯之謀者，不能預交；不知山林、險阻、沮澤之形者，不能行軍；不用鄉導，不能得地利。四五者，一不知，非霸王之兵也。夫霸王之兵，伐大國，則其眾不得聚；威加於敵，則其交不得合。是故不爭天下之交，不養天下之權，信己之私，威加於敵，則其城可拔，其國可隳。施無法之賞，懸無政之令。犯三軍之眾，若使一人。犯之以事，勿告以言；犯之以害，勿告以利。投之亡地然後存，陷之死地然後生。
เมื่อไพร่พลตกอยู่ในภัย จึงสามารถกำหนดแพ้ชนะได้ เพราะฉะนั้นกิจของการสงคราม อยู่ที่การคล้อยตามและสังเกตเจตนาของข้าศึกอย่างละเอียด รวมกำลังมุ่งไปทางเดียวกับข้าศึก สังหารแม่ทัพไกลพันลี้ นี่เรียกว่าความแยบคายที่ทำให้กิจสำเร็จ เพราะฉะนั้นในวันที่ประกาศศึก จงปิดด่านหักตราอาญา อย่าให้ทูตของเขาผ่านเข้าออก เข้มงวดในหอราชสภา เพื่อกำหนดกิจนั้น เมื่อข้าศึกเปิดช่อง จงรีบบุกเข้าไป ชิงสิ่งที่เขาหวงแหนก่อน แอบนัดหมายเวลากับเขา เดินตามแนวที่วางไว้ตามข้าศึก เพื่อชี้ขาดการรบ เพราะฉะนั้นแรกดั่งสาวพรหมจารี ข้าศึกจึงเปิดประตู ภายหลังดั่งกระต่ายหลุด ข้าศึกจึงต้านทานไม่ทัน
夫眾陷於害，然後能為勝敗。故為兵之事，在順詳敵之意，並敵一向，千里殺將，是謂巧能成事。是故政舉之日，夷關折符，無通其使，厲於廊廟之上，以誅其事。敵人開闔，必亟入之，先其所愛，微與之期，踐墨隨敵，以決戰事。是故始如處女，敵人開戶；後如脫兔，敵不及拒。
ซุนวูกล่าวว่า การโจมตีด้วยไฟมีห้าอย่าง หนึ่งคือเผาคน สองคือเผาเสบียงสะสม สามคือเผาสัมภาระ สี่คือเผาคลัง ห้าคือเผาขบวนลำเลียง การใช้ไฟต้องมีเหตุปัจจัย เหตุปัจจัยต้องเตรียมไว้ล่วงหน้า การจุดไฟมีฤกษ์ การก่อไฟมีวัน ฤกษ์คือยามที่ฟ้าแห้งแล้ง วันคือเมื่อดวงจันทร์อยู่ที่กลุ่มดาวจี บี้ อี้ และเจิ่น ดาวทั้งสี่กลุ่มนี้คือวันที่ลมพัด โดยทั่วไปการโจมตีด้วยไฟ ต้องปรับตามความผันแปรของไฟทั้งห้าแล้วรับมือ เมื่อไฟลุกจากภายใน ก็รีบขานรับจากภายนอก เมื่อไฟลุกแล้วแต่ทหารข้าศึกสงบนิ่ง จงรอไว้อย่าเข้าตี ปล่อยให้ไฟลุกจนสุดกำลัง หากตามเข้าตีได้จึงตาม หากตามไม่ได้ก็หยุด ไฟจุดจากภายนอกได้ ก็ไม่ต้องรอภายใน จงจุดตามฤกษ์ เมื่อไฟลุกทางเหนือลม อย่าเข้าตีทางใต้ลม กลางวันลมพัดนาน กลางคืนลมสงบ
孫子曰：凡火攻有五：一曰火人，二曰火積，三曰火輜，四曰火庫，五曰火隊。行火必有因，因必素具。發火有時，起火有日。時者，天之燥也。日者，月在箕、壁、翼、軫也。凡此四宿者，風起之日也。凡火攻，必因五火之變而應之：火發於內，則早應之於外；火發而其兵靜者，待而勿攻，極其火力，可從而從之，不可從則上。火可發於外，無待於內，以時發之，火發上風，無攻下風，晝風久，夜風止。
โดยทั่วไปกองทัพต้องรู้ความผันแปรของไฟทั้งห้า แล้วเฝ้าระวังตามหลักการคำนวณ เพราะฉะนั้นการใช้ไฟช่วยเข้าตีย่อมแจ่มชัด การใช้น้ำช่วยเข้าตีย่อมทรงพลัง น้ำอาจตัดขาดข้าศึกได้ แต่ชิงเอาไม่ได้ ผู้ที่รบชนะเข้ายึดได้แต่ไม่บำเพ็ญผลของชัยชนะให้มั่นคงย่อมอัปมงคล เรียกว่า "สิ้นเปลืองเปล่า" เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า ผู้ปกครองผู้กระจ่างย่อมไตร่ตรอง แม่ทัพผู้ดีย่อมบำเพ็ญผลนั้น ไม่เป็นประโยชน์ไม่เคลื่อน ไม่ได้กำไรไม่ใช้กำลัง ไม่ถึงคับขันไม่รบ ผู้ปกครองมิพึงยกทัพเพราะความโกรธ แม่ทัพมิพึงเข้ารบเพราะความแค้น เข้ากับประโยชน์จึงเคลื่อน ไม่เข้ากับประโยชน์จึงหยุด ความโกรธกลับเป็นยินดีได้ ความแค้นกลับเป็นชื่นชอบได้ แต่รัฐที่ล่มสลายกลับคืนมามิได้ ผู้ที่ตายแล้วกลับเป็นมิได้
凡軍必知五火之變，以數守之。故以火佐攻者明，以水佐攻者強。水可以絕，不可以奪。夫戰勝攻取而不惰其功者凶，命曰“費留”。故曰：明主慮之，良將惰之，非利不動，非得不用，非危不戰。主不可以怒而興師，將不可以慍而攻戰。合於利而動，不合於利而上。怒可以複喜，慍可以複說，亡國不可以複存，死者不可以複生。
เพราะฉะนั้นผู้ปกครองผู้กระจ่างย่อมระมัดระวัง แม่ทัพผู้ดีย่อมสังวร นี่คือทางแห่งการทำให้รัฐมั่นคงและรักษากองทัพให้ครบถ้วน
故明主慎之，良將警之。此安國全軍之道也。
ซุนวูกล่าวว่า เมื่อยกทัพแสนนาย ยาตราไปไกลพันลี้ ค่าใช้จ่ายของราษฎร ค่าบำรุงของหลวง วันหนึ่งสิ้นทองพันชั่ง ทั้งในและนอกปั่นป่วน ผู้คนอ่อนล้าอยู่ตามท้องถนน ที่ทำมาหากินไม่ได้มีถึงเจ็ดแสนครัวเรือน เผชิญหน้ากันหลายปีเพื่อชิงชัยเพียงวันเดียว แล้วยังตระหนี่ยศศักดิ์เงินรางวัลเพียงร้อยชั่งทองจนไม่รู้สภาพของข้าศึก นี่คือความไร้เมตตาถึงที่สุด มิใช่แม่ทัพของราษฎร มิใช่ผู้ช่วยของเจ้าเมือง มิใช่นายแห่งชัยชนะ เพราะฉะนั้นเหตุที่กษัตริย์ผู้กระจ่างและแม่ทัพผู้ปรีชาเคลื่อนไหวแล้วเอาชนะคนได้ ทำการสำเร็จเหนือคนหมู่มาก ก็เพราะการรู้ล่วงหน้า การรู้ล่วงหน้านั้นเอาจากภูตผีเทวดาไม่ได้ อนุมานจากสิ่งอื่นไม่ได้ ทดสอบด้วยกฎเกณฑ์ไม่ได้ ต้องเอาจากคน คือผู้รู้สภาพของข้าศึก
孫子曰：凡興師十萬，出征千里，百姓之費，公家之奉，日費千金，內外騷動，怠於道路，不得操事者，七十萬家。相守數年，以爭一日之勝，而愛爵祿百金，不知敵之情者，不仁之至也，非民之將也，非主之佐也，非勝之主也。故明君賢將所以動而勝人，成功出於眾者，先知也。先知者，不可取於鬼神，不可象於事，不可驗於度，必取於人，知敵之情者也。
เพราะฉะนั้นการใช้สายลับมีห้าประเภท มีสายลับท้องถิ่น มีสายลับภายใน มีสายลับสองหน้า มีสายลับพลีชีพ มีสายลับคืนกลับ เมื่อสายลับทั้งห้าทำงานพร้อมกัน โดยไม่มีใครรู้วิธีการ นี่เรียกว่าโครงข่ายเทพ เป็นดวงแก้วของเจ้าเหนือหัว สายลับท้องถิ่นคือใช้คนถิ่นของเขามาเป็นสายลับ สายลับภายในคือใช้ขุนนางของเขามาเป็นสายลับ สายลับสองหน้าคือใช้สายลับของข้าศึกมาเป็นสายลับ สายลับพลีชีพคือทำเรื่องลวงไว้ภายนอก ให้สายลับของเราล่วงรู้แล้วส่งต่อไปยังสายลับของข้าศึก สายลับคืนกลับคือผู้กลับมารายงาน เพราะฉะนั้นในกิจของสามกองทัพ ไม่มีใครสนิทยิ่งกว่าสายลับ ไม่มีรางวัลใดหนักยิ่งกว่าของสายลับ ไม่มีกิจใดลับยิ่งกว่ากิจสายลับ มิใช่ผู้ปราชญ์เปรื่องก็ใช้สายลับไม่ได้ มิใช่ผู้มีเมตตาธรรมก็ใช้สายลับไม่ได้ มิใช่ผู้ละเอียดลออก็ไม่ได้ความจริงจากสายลับ ละเอียดยิ่งนักละเอียดยิ่งนัก ไม่มีที่ใดที่ไม่ใช้สายลับ กิจสายลับยังไม่ทันเริ่มแต่ล่วงรู้ไปก่อน สายลับและผู้ที่บอกความต้องตายทั้งคู่
故用間有五：有因間，有內間，有反間，有死間，有生間。五間俱起，莫知其道，是謂神紀，人君之寶也。鄉間者，因其鄉人而用之；內間者，因其官人而用之；反間者，因其敵間而用之；死間者，為誑事於外，令吾聞知之而傳於敵間也；生間者，反報也。故三軍之事，莫親於間，賞莫厚於間，事莫密於間，非聖賢不能用間，非仁義不能使間，非微妙不能得間之實。微哉微哉！無所不用間也。間事未發而先聞者，間與所告者兼死。
โดยทั่วไปกองทัพที่จะเข้าตี เมืองที่จะเข้าโจมตี คนที่จะสังหาร ต้องรู้ชื่อของแม่ทัพผู้ป้องกัน คนใกล้ชิด ผู้สื่อสาร ผู้เฝ้าประตู และคนรับใช้ในบ้านเสียก่อน ให้สายลับของเราค้นหาจนรู้แน่ สายลับของข้าศึกที่มาสืบเรา จงหาทางล่อด้วยประโยชน์ ชี้นำและปล่อยให้พัก ดังนี้จึงได้สายลับสองหน้ามาใช้ อาศัยสิ่งนี้รู้ความ จึงได้สายลับท้องถิ่นและสายลับภายในมาใช้ อาศัยสิ่งนี้รู้ความ สายลับพลีชีพจึงทำเรื่องลวงส่งไปบอกข้าศึกได้ อาศัยสิ่งนี้รู้ความ สายลับคืนกลับจึงกลับมาตามกำหนดได้ กิจของสายลับทั้งห้า เจ้าเหนือหัวต้องรู้แน่ ที่รู้แน่ก็ต้องอาศัยสายลับสองหน้า เพราะฉะนั้นสายลับสองหน้าจึงมิอาจไม่ให้รางวัลหนัก แต่โบราณกาลราชวงศ์อินรุ่งเรืองขึ้นได้ก็เพราะอีจื้ออยู่ในแคว้นเซี่ย ราชวงศ์โจวรุ่งเรืองขึ้นได้ก็เพราะหลี่หยาอยู่ในแคว้นอิน
เพราะฉะนั้นกษัตริย์ผู้กระจ่างและแม่ทัพผู้ปรีชา ที่สามารถใช้ผู้มีปัญญาสูงเป็นสายลับได้ ย่อมทำการใหญ่สำเร็จแน่ นี่คือแก่นแท้ของการสงคราม เป็นสิ่งที่สามกองทัพพึ่งพาในการเคลื่อนไหว
故明君賢將，能以上智為間者，必成大功。此兵之要，三軍之所恃而動也。